Στο εξαιρετικό βιβλίο που τελειταία μας έδωσε ο κ. Γ. Καραμπελιάς - ομολογώ ότι ο λόγος του εκπλήσει όχι μόνον τον ειδικό της εποχής που καταγίνεται, αλλά και τον μη ειδικό - ας μου επιταπούν μερικές διαπιστώσεις. Είναι κοινώς αποδεκτό το γεγονός ότι η μελέτη του Νεοελληνικού Διαφωτισμού έχει αλλάξει, δραματικά νομίζω, κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες. Πιστεύω προς το καλύτερο. Τούτο οφείλεται σε δύο κυρίως λόγους. Η όλο και μεγαλύτερη πρόσβαση στις πηγές της εποχής του 18ου και 19ου αιώνα, έχει αντικαταστήσει τη μονομερή θεώρηση του Νεοελληνικού Διαφωτισμού από ιστορικούς και ερευνητές, που παλαιότερα αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά των γνώσεών μας γι’ αυτόν. Επιπροσθέτως, η αυξανόμενη βιβλιογραφία μας επιτρέπει να τον αποτιμήσουμε καλύτερα, εκ των έσω, μιας και οι νέες τεχνικές στην ιστορική επιστήμη μας βοηθούν να εκμεταλλευτούμε την πληθώρα τούτων των καταγραφών, ζωντανεύοντας και καθιστώντας πιο σύνθετη την ιστοριογραφία περί Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Οι παραπάνω διαπιστώσεις μπορούν να κατανοηθούν σε βάθος αν λάβουμε υπόψη και μια γενικότερη ιστοριογραφική παρατήρηση. Η ιστοριογραφία στον ελληνικό χώρο έχει μακρά διάρκεια και παρουσιάζει αρκετές παλινδρομήσεις. Με μια διαδρομή που αρχίζει από τα μέσα του 18ου αιώνα και φτάνει μέχρι σήμερα στηρίζεται σε δύο πυλώνες, αντιμαχόμενοι πολλές φορές και οι δύο με ασυνήθιστη σφοδρότητα, συχνά ανοίγουν το ζήτημα της ιδιοπροσωπίας του Νέου Ελληνισμού. Ο πρώτος πυλώνας έχει φιλοδυτική, ο δεύτερος αντιδυτική τάση. Υπό το μανδύα του προοδευτισμού ο πρώτος και του συντηρητισμού και σκοταδισμού ο δεύτερος, εδώ και δύο αιώνες εκπροσωπούν και καλλιεργούν νοοτροπίες «μέσα στο κλίμα ενός πολιτισμού, ο οποίος γυρεύει την ταυτότητά του και επιδιώκει την ένταξή του σε μια ευρύτερη ιστορική κοίτη», που άμεσα σχετίζεται με αυτό που σήμερα ονομάζουμε ευρωπαϊκό πολιτισμό. Οι μεν δυτικόφιλοι, στην εδώ περίπτωσή μας οι διαφωτιστές, προβάλλουν τη Δύση ως «είδωλο», ο δε αντιδυτικοί, εδώ οι αντιδιαφωτιστές, προβάλλουν τη Δύση ως «σκιάχτρο και μορμολύκειο». Δεδομένου ότι ο μετεωρισμός αυτός ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, για πολλά χρόνια κυοφόρησε και γέννησε το ιδεολόγημα το που ανήκει ο Ελληνισμός, με τις απροσδόκητες θα ‘λεγα μεταμορφώσεις του, γεγονός είναι ότι «δεν λείπουν ποτέ οι ευρύτερες θεωρήσεις για μια επιλογή των λύσεων εκείνων που είναι σύμφορες και σωτήριες», όχι μόνο για τη σημερινή νεοελληνική πραγματικότητα, αλλά και την πραγματικότητα που είναι παράλληλη με τον 18ο και 19ο αιώνα. Μέριμνα τούτων είναι η ουσιαστική συμβολή τους στη συζήτηση για απεμπλοκή από το μανιχαϊστικό σύνδρομο, του δίπολου «φωταδισμός» - «σκοταδισμός». Είναι προφανής λοιπόν εδώ η διαπίστωση: η αδυναμία ουκ ολίγων ιστορικών και ερευνητών, μέσα από την τραγελαφική διελκυστίνδα της κλασικής αντιπαράθεσης, «προοδευτικοί – συντηρητικοί», «διαφωτιστές – αντιδιαφωτιστές» λόγιοι, στα χρόνια ακμής του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, να διαβλέψουν και στον κατ’ επίφαση «συντηρητικό» χώρο τάσεις «εκκλησιαστικού διαφωτισμού», σύνθεσης ιδεολογικών ρευμάτων, που δεν έφεραν τη ρωμηοσύνη παθητικά αντιμέτωπη με το «φωτισμένο» κόσμο της Δύσης. Εκείνο ωστόσο που οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε είναι το εξής: σπουδάζουμε, την ιστορία του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, με αφετηρία τα μέσα του 18ου αιώνα. Τότε δηλαδή, που η νεοελληνική κοινωνία και παιδεία, αρχίζει σιγά - σιγά, απέναντι στη μακρόχρονη βυζαντινή και μεταβυζαντινή παράδοση, να εμφανίζει ένα εναλλακτικό σύνολο παιδευτικών αρχών, που κατά κύριο λόγο, προερχόταν από την Ευρώπη. Σίγουρα, το γεγονός αυτό, οριοθετεί μια καινούργια περίοδο και σίγουρα οι Έλληνες της εποχής αυτής, βρίσκονται μπροστά στο μεγάλο όραμα, της πρόσληψης στο δικό τους πολιτισμό, ξένων προτύπων. Και αντίστροφα: της απεμπόλησης των αξιολογικών αρχών ενός μεγάλου ιδεολογικού ρεύματος, που έμεινε στην ιστορία ως Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός και το οποίο διαχύθηκε στον ευρύτερο χώρο της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, με το αντίστοιχο ιδεολογικό ρεύμα, που έμεινε στην ιστορία ως Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Το ποιος βγήκε νικητής μέσα απ’ αυτή τη διαμάχη, θα ήταν άκρως παραπλανητικό να υποστηριχθεί. Και εξηγούμαι γιατί. Το γεγονός που ερμηνεύει την «Ορθοδοξία» με την «νοοτροπιακή» έννοια του όρου ως παράγοντα συντηρητισμού και πολλές φορές σκοταδισμού, αλλά και το γεγονός που ερμηνεύει τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό ως ανατρεπτικό μοχλό στον ασφυκτικό κλοιό κάθε θρησκευτικής αυθεντίας, φρονώ ότι μας κάνουν να μην κατανοούμε που βρίσκεται τελικά το πρόβλημα. Συνεπώς στην περίπτωση αυτή, οφείλει να συμφωνήσει κανείς με τον Larry Wollf, που στο βιβλίο του Ο Διαφωτισμός και ο Ορθόδοξος Κόσμος, Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2001, υποστηρίζει ότι οι αντιλήψεις του Διαφωτισμού για την Ορθοδοξία πρέπει να μελετώνται με βάση το πλαίσιο της γενικότερης ιδέας που είχαν οι διαφωτιστές φιλόσοφοι για ολάκερη την Ανατολική Ευρώπη, από τη Ρωσία μέχρι την Κωνσταντινούπολη. Νομίζω, λοιπόν, πως κάποτε οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε τα πράγματα. Αναμφισβήτητα ο δυτικός πολιτισμός στις πολυποίκιλες εκφάνσεις τους, όπως υπήρξαν η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός, είναι ένας πολιτισμός με πάμπολλα ελληνικά στοιχεία, στον οποίο μετέχουμε θέλουμε δε θέλουμε. Στην προκειμένη περίπτωση βέβαια, αρκετά υπήρξαν τα στοιχεία που έδωσε ο Διαφωτισμός στον Νέο Ελληνισμό, με την προϋπόθεση, ότι ο τελευταίος τα αφομοίωσε έχοντας συνειδητή εθνική και πολιτιστική ταυτότητα. Εδώ πιστεύω ότι γεννάται ένα ερώτημα: κατά πόσο έγινε αυτό. Στο θεολογικό τουλάχιστο χώρο, ας μου επιτραπεί τούτη η ερμηνεία. Είναι γνωστές οι βατικάνειες και προτεσταντίζουζες νοοτροπίες, χαρακτηριστικό δείγμα συμπτωμάτων αλλοίωσης και παρεκτροπών της ορθόδοξης παράδοσης, «απουσίας κριτηρίων εκκλησιαστικής αυτοσυνειδησίας», με κραυγαλέο αποτέλεσμα τη θεσμοποίηση και τον εκδυτικισμό της αποστολικής και πατερικής παράδοσης. Αποτέλεσμα που βαραίνει κυρίως τη ελληνόφωνη διανόηση που υιοθέτησε τις θρησκευτικές πρακτικές του Διαφωτισμού. (Για το θέμα νομίζω ότι η καλύτερη επαλήθευση είναι το βιβλίο του Χρήστου Γιανναρά: Ορθοδοξία και Δύση στην Νεώτερη Ελλάδα). Εκείνο, ωστόσο, που οφείλουμε να επισημάνουμε είναι το εξής: ο αρχαίος και ο βυζαντινός Έλληνας πάντοτε ήταν πλάνης σε Ανατολή και Δύση. Το γεγονός αυτό ποτέ δεν τον εμπόδιζε να δημιουργεί πάμπολλα πρωτότυπα πράγματα. Στο πλαίσιο άλλωστε αυτό τοποθετείται και η άποψη, ότι κάθε μορφή πνευματικής πράξης του άμεσου ιστορικού παρελθόντος, βασίστηκε στη στερεή γνώση της αρχαιοελληνικής και της ορθόδοξης παράδοσης. Αυτό κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει. Στο σημείο αυτό, όμως, απαιτείται ακόμη μία διευκρίνιση. Αξίζει να επισημάνω τις τρεις «ιστορικές διαδρομές», πάνω στις οποίες, ο Νέος Ελληνισμός συνάρθρωσε την πορεία του, από τα μέσα του 18ου αιώνα ως τα ύστερα χρόνια του 19ου αιώνα. Ίσως, έτσι, εκτιμηθεί καλύτερα, στις πραγματικές διαστάσεις η προβληματική των ιδεολογικών προτύπων, του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και της ορθόδοξης παράδοσης. Είναι απόλυτα ενδεικτικό το γεγονός, ότι στις περιόδους αυτές, που συνολικά εκφράστηκε η πνευματική πορεία του Νέου Ελληνισμού, οι ιδεολογίες και οι νοοτροπίες, που έθρεψαν τους ιστορικούς παράγοντες πάνω στους οποίους συγκροτήθηκε το ενιαίο σύστημα του εθνικού κορμού, ήσαν η Εκκλησία, η γλώσσα και ο κοινοτισμός. Ειδικότερα για την Εκκλησία οφείλω να υπνεθυμίσω την άποψη ενός κολλυβά διδασκάλου του Γένους, παράλληλου λογίου με τον Γρηγόριο Ε΄, του Αθανασίου Παρίου, σφοδρού πολέμιου του Κοραή, που υποστήριζε: «φεύγετε την Ευρώπην». Στην προκειμένη περίπτωση το σύνθημα τούτο δεν πρέπει να ερμηνεύεται επιπόλαια, αλλά βάση μιας μακροσκοπικής θεώρησης των ιδεολογικών ζυμώσεων της εποχής, όπου η Ευρώπη και ο Διαφωτισμός δεν έδινε μόνο φώτα γνώσεων, αλλά χάλκευε και δεσμά εξαρτήσεων. Δεν ήταν μόνο η άμυνα, αλλά και η προετοιμασία για δημιουργικούς αγώνες, μέσα στα πλαίσια μια συνειδητής αποδοχής αυτού του πολιτισμού. Αξίζει ωστόσο εδώ να θυμίσω και κάτι ακόμη, και τελειώνω μ' αυτό την παρέμβασή μου, τον αξέχαστο Ζήσιμο Λορεντζάτο που στο Χαμένο Κέντρο έλεγε τα εξής καταπληκτικά: «οι Έλληνες δεν είχαμε έλλειψη από παράδοση… Εμείς δεν χρειαζόμαστε να δείχνομε προγονική νοσταλγία ή να κοιλοπονάμε διάφορες σκέψεις γύρω από τα αρχαία αγάλματα, δεν αμφιβάλλαμε ποτέ για τη ζωντανή παράδοσή μας, αλλά απλούστατα ξέραμε πως είχαν και οι αρχαίοι, έναν καιρό, την πνευματική ή την μεταφυσική παράδοσή τους – τα όσια και τα ιεράς τους – όπως τα δικά μας εμείς» .